Dezenfeksiyon; yüzeyler ve hava üzerinde bulunan bakteri, virüs, mantar, küf ve mikropların çoğunu azaltmak veya tamamen ortadan kaldırmak amacıyla uygulanan kimyasal veya fiziksel bir işlemdir. COVID-19 salgını sonrası farkındalık artmış olsa da, doğru yüzey seçimi, doğru ürün konsantrasyonu ve doğru temas süresi gibi kurallar çoğu kişi tarafından bilinmemektedir. Bu yazıda dezenfeksiyonun ne olduğunu, hangi durumlarda gerekli olduğunu, evde ve iş yerlerinde doğru uygulama yöntemlerini anlatıyoruz.
Bu üç kavram günlük hayatta çoğunlukla birbirinin yerine kullanılır ancak amaçları ve etki spektrumları birbirinden farklıdır. Temizlik; yüzey üzerinde görünen kir, yağ, toz ve kalıntıyı sabun ve su ile uzaklaştırmak, mikropları azaltmaktır. Dezenfeksiyon ise kimyasal ürünler kullanarak kalan mikroorganizmaların çoğunu öldürmek; sterilizasyon ise yüzey üzerinde her türlü canlı mikroorganizmadan tamamen arındırmaktır (cerrahi alet vb. alanlar için).
Günlük kullanımda ev ve iş yerlerinde "temizlik + dezenfeksiyon" birlikte yapılmalıdır. Çünkü kir yağ tabakası altında kalan mikroplara dezenfektan doğrudan ulaşamaz; önce yüzeyi temizlemek, sonra dezenfeksiyon uygulamak gerekir. Sadece spreylemek doğru dezenfeksiyon değildir.
Evde her yüzeyi gün aşırı dezenfekte etmek gerekmez, hem israf olur hem de aşırı kimyasalların solunması sağlık sorunlarına yol açabilir. Ancak yüksek temas yüzeyleri olarak adlandırdığımız alanları düzenli olarak (günlük / 2 günde bir) dezenfekte etmek yeterlidir. Yüksek temas yüzeyleri; günde 10+ kez elle temas edilen yüzeylerdir.
Çocuklu, evcil hayvanlı, hasta yakınları ziyareti veya pandemi / grip sezonu gibi yüksek riskli dönemlerde sıklık artırılabilir. Ayrıca hastalık atlattıktan sonra (ör. grip, bağırsak enfeksiyonu) mutlaka detaylı dezenfeksiyon yapılmalıdır.
En büyük yanlış, ürünü yüzeye sıkıp hemen bezle silmektir. Dezenfektan ürünlerin etki göstermesi için belli bir temas süresi (dwell time) gerekir. Etiket üzerinde bu süreler mutlaka yazar; genellikle 30 saniye ile 5 dakika arasında değişir. Ürünü sıkın, örneğin 2 dakika bekleyin, sonrasında bezle silin — aksi halde ürün etki göstermeden silinmiş olur ve %80 verim kaybı yaşanır.
İkinci kural: ürün konsantrasyonu ve karışım oranı. Özellikle konsantre (seyretilerek kullanılan) ürünlerde önerilen miktarın üstüne çıkmak yüzey hasarı ve solunum riski yaratır; eksik kullanmak ise etkiyi azaltır. Üçüncü kural ise yüzey uyumu: mermer, granit gibi doğal taş yüzeylere asit içeren çamaşır suyu / asetik asit sıkmayın — yüzeyde çizgiler ve matlaşma yaratır.
İş yerleri çok sayıda insanın bir arada olduğu ve yüzeylerin yüksek temas yaşadığı ortamlar oldukları için periyodik dezenfeksiyon çok önemlidir. Resmi kurumlar başta olmak üzere Sağlık Bakanlığı rehberlerinde restoran, otel, okul, kreş, ofis, toplu taşıma araçları için haftalık veya iki haftada bir dezenfeksiyon tavsiyesi bulunmaktadır.
Restoran ve kafe gibi iş yerlerinde özellikle; mutfak, oturma alanları, tuvaletler, menü kartları, ödeme terminalleri, sipariş alım yüzeyleri ve servis araçları rutin dezenfekte edilmelidir. HACCP ve hijyen belgeli işletmelerde bu kayıtların mutlaka deftere işlenmesi, denetim sırasında ibraz edilmek üzere saklanması zorunludur.
Yüzey dezenfeksiyonu dışında kapalı alanlarda hava yoluyla bulaşan mikroplar için hava dezenfeksiyonu da tercih edilebilir. UV-C (254 nm) lambalar, uygun doz ve doğru süre ile uygulandığında %99.99’a varan virüs ve bakteri öldürücü etkiye sahiptir; ancak insan ve evcil hayvanlar alanda iken çalıştırılmamalıdır (göz ve cilt tahrişi).
Aerosol dezenfeksiyon (soğuk sis) yöntemi ise özellikle kapalı alanlar için (ofis, otel, araç içi) tercih edilir; küçük partiküllerin havada asılı kalarak ulaşılması zor yüzeylere (tavan, ayna arkası, perde) temasını sağlar. Buharlı makineler ise yüksek ısı ile bakteri ve akarları öldürmek için mutfak ve tekstil alanlarında iyi bir tamamlayıcıdır.
Doğal ürünler ile tam dezenfeksiyon mümkün değildir; ancak rutin temizlik sonrası destekleyici olarak kullanılabilir. Aşağıda yüzey temizliği için güvenli ve evde kolay hazırlanabilen 5 formülü sıraladık. Özellikle bebek ve evcil hayvanlı konutlarda kimyasal ürünlerin doğal destek ile dengelenmesi daha uygundur.
Doğal ürünlerin bilinen antimikrobiyal etkileri olsa da, konsantrasyon ve temas süresi kimyasal ürünler kadar güçlü değildir. Hasta birisi evdeyse veya grip / bağırsak virüsü gibi durumlarda BİYOSİDAL ürünlerle profesyonel destek almak gerekir.
Yanlış uygulama; hem zaman israfı, hem de yüzey hasarı ve sağlık riski yaratır. Hatta yanlış ürün kombinasyonu (ör. çamaşır suyu + sirke) toksik klor gazı çıkararak solunum yollarında tehlikeli tahrişe yol açabilir. Aşağıdaki 6 hatadan özenle kaçının.
Dezenfeksiyon sonrası yüzeylerin “hafif kokulu” kalması beklenmez. Ürünlerin etiketinde belirtilen havalandırma süresi dolana kadar alanın havası değiştirilmelidir. Özellikle bebek, hamile, yaşlı, astım, KOAH gibi solunum yolu hastaları bulunan evlerde uygulama sonrası daha uzun süre havalandırma yapılmalıdır.
